گروه کوهنوردی فراز بیرجند

انجمن پزشکی کوهستان ایران: به طور معمول حضور در طبیعت و مناطق بكر كوهستانی، می‌تواند بسیار لذت بخش و شیرین باشد. لذتی كه اگر آن را با حضور دوستان یا خانواده تقسیم كنیم، دو چندان خواهد شد. انرژی و شور و شوقی كه محفل گرم دوستان و خانواده را فرا گرفته، می‌تواند توجه و حواس عمومی را از تغییرات سریع در محیط پیرامون غافل كند. وسعت و شدت این غافلگیری ممكن است بسیار دلخراش و هراس انگیز باشد. تغییرات سریع در وضعیت و شرایط جوی یكی از عمده‌ترین خطرات طبیعت محسوب می‌شود. این تغییرات گاه بسیار آرام و خزنده و گاه چنان سریع و آنی روی می‌دهند كه فرصت عكس‌العمل مناسب و به موقع را به انسان نخواهد داد و مشاهده آسمانی صاف و آفتابی در صبحگاه، هرگز نمی‌تواند تضمینی برای پایداری هوا و سپری نمودن روزی خوب و خوش در كوهستان محسوب گردد.

حضور در طبیعت و محیط كوهستان:

بنابراین اگر برای حضور در طبیعت و محیط كوهستان به روند سریع تغییرات جوی بی‌توجه یا كم توجه بوده و یا آن را دست كم بگیریم به آسانی در دام طبیعت خواهیم افتاد. یكی از این دام‌ها و خطرات، «آذرخش» و دیگری «تندر» است؛ كه از قضا هر دو بسیار سریع و آنی روی می‌دهند. بهتر است تعریفی ساده از تفاوت میان آذرخش و تندر داشته باشیم.

تفاوت آذرخش با تندر:

آذرخش (Lightning) : به تخلیه الكتریسیته بین ابر و زمین می‌گویند. از آن تحت عنوان «صاعقه» یا «رعد و برق» نیز یاد می‌شود.

تندر (Thunder) : به تخلیه الكتریسیته «بین دو ابر» و یا در حالت خاص به تخلیه الكتریسیته «درون یك ابر بسیار بزرگ» می‌گویند.

فاصله ما از آذرخش و تندر:

اگر مابین دیدن و شنیدن رعد، یك ثانیه فاصله باشد، فاصله آن از شخص در حدود ۳۳۰ متر است (سرعت صوت). هر قدرفاصله میان ما با كانون آذرخش كمتر بوده و جهت حركت ابرهای خطرناك نیز به سمت ما باشد؛ باید بدانیم با شرایط دشوارتری مواجه خواهیم بود.

شدت جریان الكتریكی و دمای آذرخش:

شدت جریان الكتریكی در رعد و برق ممكن است بین ۱۰۰۰۰ تا ۴۰۰۰۰ آمپر باشد. تخلیه الكتریكی كه از یك ابر به ابر دیگر و یا به زمین بوجود می‌آید، می‌تواند قلب انسان را از كار بیاندازد؛ شش‌ها را پاره كند و سبب سوختگی جدی در بدن شود. هوایی كه نور برق از میان آن می‌گذرد به شدت گرم می‌شود. جریان الكتریكی شدید میزان حرارات هوا را در كانالی كه برق از آن عبور می‌كند برای مدت یك میلی‌ثانیه تا ۳۰۰۰۰ درجه سانتی‌گراد بالا می‌برد. هوایی كه بطور ناگهانی این میزان گرم می‌شود به سرعت منبسط شده و ضربه‌ای به هوای اطراف می‌زند و امواجی را با فشار بین 10 تا 30 اتمسفر به وجود می‌آورد.

بر اثر برخورد ابرهای دارای بارهای غیر هم نام، واكنش‌های الكتریكی شدیدی به صورت نور و صدای شدید بنام صاعقه یا رعد و برق تولید می‌گردد كه با نور و صدای شدید همراه است. بر اساس مطالعات و بررسی‌های به عمل آمده توسط متخصصین امر تعداد رعد و برق در هر لحظه در سراسر دنیا بین ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ بار می‌باشد. به عبارت دیگر حدود ۶۰۰۰ جرقه الكتریكی در هر دقیقه در دنیا زده می‌شود.

خطرناك‌ترین فصل‌ها:

هر قدر به محور استوا نزدیك‌تر شویم بر تعداد آذرخش‌ها افزوده می‌شود، اما در مناطق قطبی به ندرت ممكن است آذرخش رخ دهد. همچنین به دلیل ناپایداری و تلاطم هوا، بهار و پاییز به ترتیب؛ خطرناك‌ترین فصل‌ها از نظر وقوع آذرخش و تندر محسوب می‌شوند.

آمار اصابت صاعقه: آمار دقیقی در ایران نداریم، ولی در آمریكا حدود ۱۰۰۰ نفر اصابت و ۱۰۰ نفر مرگ گزارش می‌شود. یعنی میزان مرگ آن ۱۰% است. لازم به ذكر است كشور آمریكا از نظر اصابت آذرخش و تندر، در ردیف كشورهای پرحادثه قرار دارد.

یكی از تولیدات آذرخش و تندر: گاز اوزون!

آذرخش و تندر، گازی سمی به نام اوزون (o3) تولید می‌كنند. این گاز به جای دو اتم اكسیژن، از سه اتم اكسیژن تشكیل شده و در سطح كره زمین، از آن به عنوان گازی سمی و خطرناك یاد می‌شود. اما همین گاز سمی و خطرناك، اثرات سودمند بسیاری برای ادامه حیات بشر بر روی كره زمین دارد‍! پس از هر آذرخش و تندر، گاز اوزون تولید شده به سمت جو رفته و با استقرار در لایه‌های بالایی جو؛ در نقش لایه محافظت كننده كره زمین در برابر نفوذ اشعه‌های خطرناك كیهانی، انجام وظیفه می‌كند.

مولكول‌های اوزون در ارتفاع ۱۵ تا ۲۵ كیلومتری از سطح دریا متمركز شده و با جذب پرتوهای فرابنفش؛ به هستی جانداران در روی كره زمین كمك می‌كند. غلظت آن با ارتفاع از سطح دریا، عرض جغرافیایی و بر حسب زمان تغییر می‌كند. ۴۰% از منطقه حاره (معادل ۵۰% از كره زمین) همیشه رعد و برق و توفان دارد. منطقه گات غربی و گات شرقی كه در كشور هند قرار دارند، در خطر دائمی صاعقه واقع شده‌اند. صاعقه باعث حاصلخیزی خاك می‌شود. بنا بر تحقیقات انجام شده، صاعقه تاثیر مثبت خود را نیز در از میان بردن بیماری‌های مهلكی نظی طاعون و ... نشان داده است.

صدمات آذرخش:

صدمات ناشی از آذرخش (صاعقه) را می‌توان به ۳ دسته كلی تقسیم كرد:

گروه اول: صدمات ناشی از برخورد مستقیم آذرخش (صاعقه) با شخص

گروه دوم: صدمات ناشی از ولتاژ گام (برق زمینی)

گروه سوم: صدمات ناشی از عوارض جانبی آذرخش (مانند حرارت جانبی، نور، صدا، موج و گاز)

از جمله صدمات ناشی از برخورد مستقیم و غیرمستقیم آذرخش با افراد، می‌توان به موارد زیر اشاره نمود: ایست قلبی، سوختگی‌های سطحی و عمقی، (سوختگی‌های نقطه‌ای، مویرگی، پر مانند، خوشه‌ای و گل صاعقه كه به خالكوبی دائم زیگزاگ شبیه هستند)، ایجاد نوع خاصی از پختگی و التهاب در پوست (با سوختگی اشتباه نشود)، صدمات خفیف یا شدید مغزی، پارگی پرده گوش‌ها، كاهش شنوایی و ناشنوایی، فلج شده موقتی یا دائمی در اندام، از كار افتادن كلیه‌ها، خونریزی داخلی، شوك، آسیب خفیف یا شدید دستگاه عصبی، بی‌حسی یا فلج شدن اندام انتهایی مثل پاها (به ویژه در ولتاژ گام)، شكستگی استخوان‌ها (پرت شدن در اثر انفجار و موج صاعقه)، مشكلات ریوی و اختلال تنفسی، كما و نهایت مرگ.

برق زمینی یا «ولتاژ گام»: یكی از عواقب خطرناك آذرخش است؛ برق زمینی، جریانی است كه پس از وقوع صاعقه برای لحظاتی در زمین باقی می‌ماند تا جذب زمین شده یا تبدیل به گرما شود. معمولاً قسمت عمده برق زمینی در اعماق فرو می‌رود اما اگر سطح زمین مرطوب، دارای بستر سنگی یا پوشیده از خاك مناسب یا علفزار باشد، ترجیح می‌دهد كه روی سطح زمین و در جهات مختلف، حركت كند. این پدیده را ولتاژ گام می‌نامند زیرا با وارد كردن برق از راه گام‌های شخص (پاهای او)، باعث برق گرفتگی او می‌شود. ولتاژ گام تا شعاع چندین متر در اطراف محل اصابت آذرخش پراكنده شده و اشخاصی كه در مسیر حركت آن قرار گرفته باشند را دچار برق گرفتگی می‌كند. اینكه ولتاژ گام دقیقاً چقدر برد دارد قابل محاسبه نیست و به میزان رسانایی خاك آن محل و ... بستگی دارد. ولی به ندرت دیده شده برق زمینی بیشتر از ۱۰۰ متر در سطح زمین پیش برود.

صدمات ناشی از ولتاژ گام: صدمات ولتاژ گام به صدمات ناشی از برق گرفتگی شدید محدود می‌شود. بیشتر عوارض فوق را می‌توان در لیست صدمات ولتاژ گام قرار داد اما ولتاژ گام قدرت كمتری دارد و دارای عوارض چون نور و موج انفجار هم نیست. بنابراین جراحات خفیف‌تری ایجاد می‌كند؛ مثلاً سوختگی‌های ناشی از ولتاژ گام با وجود عمقی و خطرناك بودن، به سطح نمی‌رسد و ضربه مغزی نیز در زمره این صدمات قرار نمی‌گیرد. افت فشار و كرختی و بی‌حسی شدید دست و پا از دیگر عوارض ولتاژ گام است.

آذرخش‌های رنگین:

آذرخش‌ها و تندرها را می‌توان به صورت طیفی از رنگ‌های متنوع در آسمان مشاهده نمود. این تنوع رنگ، توضیحات جالبی نیز در پی دارد. این رنگها حاشیه‌ای بر رنگ سفید مركزی بوده و معمولاً شامل رنگهای آبی، زرد و بنفش هستند. رنگ صاعقه، میزان حرارت آنرا تعیین می‌كند. بنفش، خنك‌ترین و سرخ داغ‌ترین رعد و برق‌ها می‌باشند.اما رنگ آذرخش (صاعقه) به عوامل محیطی نیز بستگی دارد:

۱- بروز صاعقه آبی به معنی شرایط رگبار و تگرگ است.

۲- بروز صاعقه قرمز به معنی بارش باران است.

۳- بروز صاعقه زرد به معنی وجود گرد و غبار در هوا است.

۴- برزو صاعقه سفید به معنی خشكی و عدم رطوبت هوا و اغلب باعث آتش‌سوزی در جنگل‌ها می‌شود.

شرایط جوی ایجاد صاعقه: تحت شرایط اتمسفریك، بارهای درون ابر یونیزه شده و از یكدیگر جدا می‌شوند. بدین صورت كه بارهای منفی به سمت پایین ابر حركت كرده و بارهای مثبت به سمت بالای ابر می‌روند و یا برعكس.

مخروط امنیت:

استقرار در مخروط امنیت: اگر هنگام وقوع آذرخش، در نزدیكی ما یك درخت بلند و تك وجود دارد؛ می‌توان از زیر بخشی از آن درخت، به شیوه ذیل به عنوان چتر ایمنی بهره جست: بر اساس شكل زیر، بهتر است از یك سوم میانی جهت استقرار موقت استفاده نمود. نزدیك شدن به یك سوم داخلی و یا یك سوم خارجی، ضریب اصابت آذرخش را به شدت افزایش می‌دهد. خروج از امنیت نیز، به وضوح؛ موجبات اصابت آذرخش به فرد را فراهم می‌سازد. در شكل زیر محدوده غیرایمن با unsafe محدوده ایمن یا safe نمایش داده شده است.

نباید فراموش كرد كه در ارتفاعات همیشه محاسبات قبلی درست از آب در نمی‌آید. چون در كوهستان تغییرات دما و شرایط جوی شدیدتر می‌باشد، معمولاً آن‌ها كه خود را آماده ساخته‌اند؛ سالم‌تر و موفق‌ترند.

شناخت دقیق ابرهای خطرناك، به ویژه در مناطق مرتفع و كوهستانی؛ نیازمند كسب تجربه و دانش است. تجربه و دانشی كه قدرت تصمیم‌گیری فرد را در موقع حساس و بحرانی، تقویت كند. حضور در كلاس‌های تخصصی مانند هواشناسی كوهستان و همچنین انجام مطالعه مداوم در زمینه‌های مرتبط، یكی از پیش‌شرطهای كسب موفقیت می‌باشد.

میدان مغناطیسی:

ممكن است بسیاری از طبیعت‌گردان یا كوه‌نوردان هرگز به طور مستقیم با پدیده آذرخش و تندر مواجه نشوند، اما در «میدان مغناطیسی» آن قرار گیرند. نشانه‌ها و آثار مشخصی وجود دارد كه گوشزد می‌كند وارد «منطقه ممنوعه» شده‌ایم! این نشانه‌ها عبارتند از:

۱- سیخ شدن موهای سر و بدن

۲- شنیدن صدای وز وز یا زنگ خاص گوش‌ها

۳- استشمام بوی اوزون (بوی سیر مانند)

۴- مشاهده هاله‌ای به رنگ آبی روشن؛ پیرامون اجسام فلزی، به خصوص نوك و لبه‌های تیز آن‌ها

۵- احساس نوع خاصی از گزش، خارش، سوزش و یا قلقلك نه چندان خوشایند در بخش‌هایی از پوست، كه با لباس تماس مستقیم دارد؛ مانند دكمه‌های فلزی، زیپ‌ها و سر زیپ‌های فلزی و ...

۶- مشاهده جرقه‌های ریز یا شنیدن صدای آن جرقه‌ها در اثر تماس مستقیم بدن با لباس‌ها و یا اجسام فلزی

۷- احساس گزش یا گزیدگی بلافاصله پس از تماس دست یا بخشی از بدن با سنگ‌های تیز، میله‌ها، باتون، لوازم فنی، اجسام فلزی و ...

۸- توجه به رفتار متفاوت پرندگان یا حیواناتی كه در پیرامون ما قرار دارند (دقت داشته باشید فرار ناگهانی یا حركت سریع آن‌ها به مناطق پایین دست؛ الزاماً جهت فرار از دست شكارچیان یا حیوانات وحشی نیست.)

۹- دریافت اختلال یا نویز خاصی روی تلفن‌های همراه، رادیو و ...

نـکـــات ضروری:

اگر در فضای باز و در دامان طبیعت هستید، ممکن است نخستین مکان امن با دیدن صاعقه، پناه گرفتن در زیر یک درخت تنومند به نظر برسد. اما آزمایش‌ها چنین اقدامی را توصیه نمی‌کنند.

تنه درختان از حدود ۲۰ درصد آب تشکیل شده‌اند و این در حالی است که بدن ما از حدود ۷۳درصد آب تشکیل شده است. آب یکی از بهترین هادی‌های الکتریسیته است. به همین خاطر هم وقتی صاعقه در راه رسیدن به سطح زمین به دنبال یافتن راه‌هایی سریع‌تر می‌گردد، پس از عبور از تنه درخت (حاوی ۲۰ درصد آب) خیلی سریع جذب هادی الکتریکی بهتری چون بدن انسان (حاوی حدود ۷۳ درصد آب) می‌شود.

به هنگام وقوع رعد و برق در فضای باز، پناه گرفتن در زیر یک درخت می‌تواند خطرناک‌تر از آنچه که تصور می‌کردیم باشد. بر همین اساس، بهترین پناهگاه برای مصون ماندن از صاعقه، جایی است که هادی‌های الکتریسیته قوی‌تری میان بدن انسان و صاعقه در آنجا موجود باشد. بدین ترتیب صاعقه سریعترین راه برای انتقال به زمین را انتخاب خواهد کرد و ما از گزند آن مصون خواهیم ماند. برای مثال، اگر خودرویی در نزدیکی شما قرار دارد، بهترین مکان برای پناه گرفتن، خزیدن به داخل خودرو است. چرا که بدنه فلزی خودرو هادی قوی تری از بدن شما برای انتقال صاعقه به زمین است.

اصول پیشگیری:

1-   در صورت امکان با شروع صاعقه در مکان های سرپوشیده مانند جان پناه یا کلبه های کوهستانی پناه بگیرید.

2-   همواره برنامه کوه نوردی را طوری تنظیم کنید که بعد از ساعت 11 صبح در مکان های مرتفع نباشید.

3-   هیچگاه چادر خود را به بلندترین درختان اطراف وصل نکنید.

4-    در صورت شنیده شدن صدای رعد حتی با وجود آسمان صاف، احتمال وقوع صاعقه بسیار زیاد است. سریعا خود را به مکان امن برسانید.

5-    سعی کنید در کوتاه ترین ارتفاع ممکن قراربگیرید. در کوهستان اگر بالاتر از خط ارتفاع درختان قراردارید بدان معناست که شما در مرتفع ترین مکان هستید. سریعأ خودرابه ارتفاع پایین تر از درختها رسانده و در فضای بین درختان کوتاه پناه بیگیرید.

6-    وجود ابرهای تیره و افزایش باد خبر از قریب الوقوع بودن صاعقه است.

7-    می توان از جلیقه های ضد صاعقه استفاده نمود.

8-    در مکان های سرپوشیده به در، پنجره و اجسام فلزی نزدیک نشوید.

9-    دستگاه های الکتریکی خود را خاموش کنید.

10- طناب هایی را که به همراه دارید بخصوص اگر خیس و مرطوب شده اند، از خود دور کنید.

11- تنها در مورد اورژانس از تلفن استفاده کنید. امواج صاعقه به راحتی از تلفن عبور می کنند و آسیب ناشی از آنها شایع ترین علت صاعقه زدگی در مکان های سرپوشیده است.

13- هیچگاه به یک خودرو تکیه نکنید.

14- از دوچرخه یا موتور فاصله بگیرید.

15- در کوهستان از رودخانه ها فاصله بگیرید چرا که آب هادی خوب جریان الکتریسیته است و می تواند جریان الکتریسیته را تا فاصلۀ زیادی از آب هدایت نماید.

16- از درختها فاصله بگیرید.

17- از هرگونه فلز فاصله بگیرید . حتی در صورتی که وسائل فلزی با خود دارید آنها را از خود دور کنید. از نرده های فلزی فاصله بگیرید.

18- از چوبدستی فلزی استفاده نکنید.

19- یکی از علائم مهم آغاز صاعقه راست شدن موهای بدن یا احساس گزگز و مورمور در پوست است در این حالت سریعاَ بر روی زمین نشسته، دولا شوید .هرگز به طور مستقیم بر روی زمین دراز نکشید.

22_ از درختان، تپه‎ها، تيرك‎ها، سيم برق هوايي، لوله‎هاي فلزي آب دور شويد. ايستادن زير درخت روي تپه هنگام صاعقه خطرناك‎ترين اقدام است.

23_ به اشياء فلزي از قبيل كلنگ، باتوم كوهنوردي، لوازم فني سنگ نوردي، عينك با فريم فلزي و هر وسيله فلزي ديگر دست نزنيد.

24_ اگر در محوطه اي مسطح هستيد، در محلي باز بدون درخت، به حالت خميده دست را روي زانوهاي خود قرار دهيد و باقي بمانيد در نقاط مرتفع پناه نگيريد.

25_ اگر لباس‎هاي شما خيس است سعي كنيد آنها را هر چه زودتر خارج كرده و از خود دور كنيد.

سوختگي هاي الکتريکي ناشي از رعد وبرق :

عبور جريان الكتريكي و صاعقه از بدن احتمالاً باعث ايجاد جراحتهاي وخيم و حتي مرگ آور مي شود. جريان برق ممکن است از صاعقه (برق زدگي) ‌باشد. وقتي جريان برق از نقطه اي وارد بدن مي شود از محل ديگر که در آن، بدن با زمين تماس دارد خارج مي شود. نقاط ورود و خروج جريان برق از بدن آسيب مي بيند و آسيب اين نقاط به صورت حفره اي شبيه به محل ورود گلوله به چشم مي خورد.

عوارض تهديد کننده جان مصدوم درصاعقه زدگي:

با ورود جريان برق و صاعقه به بدن در اثر انقباضهاي الکتريکي سفت (کزازي شکل) عضلات تنفسي يا آسيب مراکز تنفسي در مغز (در بصل النخاع) ايست تنفسي عارض مي شود و پس از مدتي قلب نيز از حرکت مي ايستد. البته اگر جريان برق از خود قلب نيز عبور کرده باشد با ايجاد انقباضات کرمي شکل و غير مؤثر و اسپاسموديک در بطن (فيبريلاسيون بطني) ايست قلبي اوليه خواهيم داشت. پس از ايست قلبي_تنفسي اگر در عرض ۴تا ۶دقيقه عمليات احياء شروع نشود مرگ قطعي و حتمي خواهد بود. اما قبل از شروع عمليات احياء ابتدا بايد تماس مصدوم را با جريان برق از بين ببريم .